Gezondheidsvaardigheden

Gezondheidsvaardigheden, ook wel health literacy of zorggeletterdheid genoemd, zijn de vaardigheden die een persoon heeft om (betrouwbare) gezondheidsinformatie te kunnen vinden, te kunnen begrijpen en ernaar te handelen opdat een goede gezondheid behouden blijft of bevorderd wordt.

Wat wordt zoal concreet verstaan onder gezondheidsvaardigheden:

• folders, websites, formulieren opzoeken en/of begrijpen
• je weg vinden in het (preventieve) zorg- en welzijnslandschap
• eigen gezondheidsinformatie kunnen opzoeken en begrijpen
• adviezen over een gezonde levensstijl begrijpen en opvolgen
• wensen, bezorgdheden en klachten uitdrukken
• uitnodigingsbrieven voor bevolkingsonderzoeken begrijpen
• toepassen van medische adviezen en/of therapieën (bv. inname van medicatie op specifieke tijdstippen)
• …

Gezondheidsvaardigheden zijn individuele competenties die mensen in staat stellen om greep te houden op de eigen gezondheid en een weg te vinden in zorgvoorzieningen.

Men onderscheid hierbij 3 niveaus:

• het functionele niveau (zijnde de lees- en schrijfvaardigheden),
• het communicatieve niveau (o.a. begrijpend lezen, digitale vaardigheden, vragen durven stellen)
• het kritische niveau (interpreteren van in formatie, prioriteiten stellen, …).

De Engelse term ‘health literacy’ verwijst ook naar het belang van literacy ofwel geletterdheid als belangrijke voorwaarde om voldoende gezondheidsvaardigheden te kunnen ontwikkelen. Burgers die de taal waarin er gecommuniceerd wordt onvoldoende machtig zijn, zullen meer moeilijkheden ervaren bij het begrijpen en correct opvolgen van adviezen (zie ook hoofdstuk prevalentie).

Tot slot beaamt de WHO dat gezondheidsvaardigheden een belangrijke determinant in de algemene gezondheid zijn. Zorggeletterdheid stelt mensen in staat informatie en diensten te raadplegen, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken op een manier die een goede gezondheid en welzijn bevordert en in stand houdt.Het houdt ook meer in dan alleen het kunnen bezoeken van websites, het lezen van folders en het volgen van voorgeschreven gezondheidsadviezen. Het omvat ook het vermogen om kritisch na te denken en te communiceren over en uiting te geven aan persoonlijke en maatschappelijke behoeften ter bevordering van de gezondheid.

Video's ter illustratie

Cliënten aan het woord Wat zijn gezondheidsvaardigheden en hoe herken je ze

In 2018 had ruim een derde van de Belgische bevolking (>15 jaar) beperkte tot onvoldoende gezondheidsvaardigheden, bijna 2/3 van de Belgische bevolking beschikte over voldoende gezondheidsvaardigheden. Er zijn hierbij regionale verschillen: in Vlaanderen hebben meer mensen een voldoende niveau van gezondheidsvaardigheden dan in Wallonië en Brussel, respectievelijk 69,3%, 62,7% en 63,2%.

Deze cijfers zijn afkomstig van de gezondheidsenquête afgenomen in 2018 waarbij gebruik gemaakt werd van een generiek, subjectief screeningsinstrument (HLS-EU-Q6). Behalve regionale verschillen werden ook gender- en leeftijdsverschillen weerhouden. Zo werden vooral vrouwen (35,0%) met beperkte tot onvoldoende gezondheidsvaardigheden geregistreerd dan mannen (31,7%) en constateerde men lagere gezondheidsvaardigheden bij mensen van 75 jaar en ouder (38,7% voor mannen en 50,4% voor vrouwen) en onder jongeren van 15 tot 24 jaar (32,8% voor mannen en 44,6% voor vrouwen).

Het niveau van gezondheidsvaardigheden is ook sterk verbonden met het opleidingsniveau. Mensen met het laagste opleidingsniveau hebben bijna twee keer meer kans op lage gezondheidsvaardigheden dan mensen met het hoogste opleidingsniveau. Het is echter opmerkelijk dat ook bij mensen die een opleiding in het hoger onderwijs genoten 28,1% nog steeds lage gezondheidsvaardigheden hebben.

Factoren van invloed op gezondheidsvaardigheden:

• Onvoldoende scholing (lezen, schrijven, rekenen, computergebruik, informatie verwerken, executieve functies….)
• Lage cognitieve vaardigheden (mentale beperking, normale veroudering, cognitieve problemen na NAH, …)
• Beperkte beheersing van de Nederlandse taal
• Onzekerheden en emoties (slecht nieuws gesprek, stress/onzekerheid, nefast voor opnemen en verwerken van informatie)
• De geletterdheideisen van de zorgomgeving (hoogopgeleide zorgprofessionals, grote gebouwen, ingewikkelde structuren, …)
  

Algemene geletterdheid is ook een belangrijke voorwaarde om tot gezondheidsvaardigheden te komen. Uit de PIAAC-studie (Programme for the international assessement of adult competencies, 2012) bleek dat +/- 15% van de volwassenen tussen 16 en 65 jaar in Vlaanderen laaggeletterd is.

Vooral oudere personen, mensen met een migratieachtergrond en lager geschoolde burgers hebben dus vaker zwakkere gezondheidsvaardigheden. Er zijn echter, zoals hoger aangegeven, ook factoren buiten de zorgvrager die leiden tot beperktere vaardigheden zoals de context en de inhoud van de boodschap. Hierop kunnen we als zorgprofessional inspelen.

De prevalentie van beperkte gezondheidsvaardigheden neemt ook geleidelijk aan toe, en dit door:

• Meer eisen: zorg wordt steeds complexer, zorg wordt meer gericht op zelfmanagement, zorg maakt steeds meer gebruik van ICT
• Minder vaardigheden: vergrijzing & immigratie

Meer aandacht voor gezondheidsvaardigheden is noodzakelijk om deze uitdagingen het hoofd te bieden.

Mensen met lagere gezondheidsvaardigheden hebben over het algemeen een zwakkere gezondheid, zijn minder therapietrouw, nemen minder deel aan preventieve acties en maken meer oneigenlijk gebruik van gezondheidsdiensten (bv. te snel naar spoeddienst gaan). Door het feit dat mensen met een lagere zorggeletterdheid sneller beroep doen op professionals, neemt de druk op de sector toe. Zorg- en welzijnsprofessionals hebben er dus alle belang bij om hun cliënten/patiënten te versterken en hun eigen aanpak aan te passen.

Andere gevolgen van beperkte gezondheidsvaardigheden:

• Nemen minder deel aan screeningscampagnes (dikkedarmkanker, borstkanker,...)
• Meer ongezonde gewoontes (ongezond eten, roken, minder bewegen,...)
• Meer met chronische aandoeningen (astma, diabetes, psychische aandoeningen,...)
• Hogere kans op vroegtijdig overlijden
• Komen vaker naar spoed en worden vaker opgenomen in het ziekenhuis
• Lagere therapietrouw
• Gezondheidszorgkosten liggen hoger

Gezondheidsvaardigheden zijn een sterkere voorspeller van iemands gezondheid dan leeftijd, inkomen, werk, opleidingsniveau of culturele achtergrond. De WHO beschouwt gezondheidsvaardigheden als een belangrijke determinant van gezondheidsverschillen. In het kader van het terugdringen van gezondheidsachterstanden zou een grotere aandacht voor gezondheidsvaardigheden daarom opportuun zijn (De American Medical Association).

Video's ter illustratie

Effect laaggeletterdheid op correct medicatiegebruik Gevolgen van beperkte gezondheidsvaardigheden

Waarom is inzetten op gezondheidsvaardigheden belangrijk?

Het versterken van de gezondheidsvaardigheden van de brede bevolking is cruciaal voor het verbeteren van de globale gezondheid van een samenleving. Een groot deel van de informatie over gezondheid is niet toegankelijk genoeg voor mensen met lage gezondheidsvaardigheden. Men ervaart meer drempels om een gezonde levensstijl aan te nemen. Zo weten we uit onderzoek dat mensen met lage gezondheidsvaardigheden meer roken en meer aan diabetes lijden.
Daarnaast hebben mensen met lage gezondheidsvaardigheden minder goede toegang tot het zorgsysteem: ze komen pas later in de zwangerschap naar een controle, kanker wordt later ontdekt en ze worden minder vaak adequaat behandeld voor diabetes. Dit alles heeft een impact op de gezondheidsstatus van mensen met lage gezondheidsvaardigheden: ze lijden vaker aan chronische aandoeningen zoals COPD, diabetes en depressie.

De oplossing voor lage gezondheidsvaardigheden ligt niet alleen bij het individu. Ook professionals en organisaties moeten informatie laagdrempelig aanbieden zodat burgers met uiteenlopende gezondheidsvaardigheden er iets mee kunnen doen.

Toegankelijke informatie voldoet aan bepaalde criteria. Ze is:

• gemakkelijk verkrijgbaar en dus via verschillende kanalen beschikbaar;
• begrijpelijk, duidelijk verwoord en/of afgebeeld;
• toepasbaar, in die zin dat mensen begrijpen wat ze er concreet mee kunnen doen in hun dagelijkse leven.

Een ‘gezondheidsvaardige organisatie’ is een levend en dynamisch concept.

Enkele belangrijke kenmerken van gezondheidsvaardige organisaties zijn:

• een management dat van gezondheidsvaardigheden een integraal onderdeel maakt van de missie, structuur en werking van de organisatie, en dat dit ondersteunt door er tijd en middelen voor vrij te maken
• medewerkers die opgeleid zijn in gezondheidsvaardigheden en die zelf over de nodige communicatievaardigheden beschikken
• een fysieke omgeving die de ontwikkeling van gezondheidsvaardigheden stimuleert;
• personeel dat verstaanbare, eenvoudige en heldere inhouden ontwikkelt en gebruikt
• medewerkers die strategieën gebruiken die rekening houden met gezondheidsvaardigheden in de interpersoonlijke communicatie, en die ook nagaan of de communicatie op alle contactmomenten wordt begrepen

Benieuwd of jouw organisatie/praktijk al oog heeft voor gezondheidsvaardigheden?

Doe dan de test van Pharos. De test bestaat uit 10 vragen en gaat na hoe begrijpelijk en toegankelijk jouw organisatie/praktijk is en hoe je ervoor zorgt dat iedereen jouw informatie kan vinden, begrijpen en gebruiken.
Hoe gezondheidsvaardig is mijn organisatie?

Wil je binnen jouw praktijk of organisatie zelf verder aan de slag met deze thematiek? Hieronder sommen we enkele interessante websites, webinars en tools op. Succes!

• Toolkit ‘Heerlijk helder in de zorg’ (Toolkit Thomas More)

Toolkit bestaande uit zeven boekjes, inclusief een herkenningswijzer lage gezondheidsvaardigheden en handige doorverwijskaartjes naar lees-en schrijfcursussen om uw hierbij te helpen.
Deze toolkit is bedoeld om bewustwording over de problematiek van gezondheidsvaardigheden te creëren bij medewerkers van alle mogelijke zorgomgevingen. Naar de toolkit.

• Vlaams Instituut Gezond Leven

Publicatie: Werken met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Wat kan je doen als professional? Download de PDF.

• Toolkit laaggeletterdheid Landelijke Huisartsen Vereniging

Toolkit omgang met laaggeletterden in de huisartsenpraktijk. Download de PDF.

• Alliantie Gezondheidsvaardigheden

De Alliantie Gezondheidsvaardigheden voorziet heel wat interessant materiaal. Naar de website.

• Pharos

Het landelijk expertisecentrum Pharos draagt bij aan het terugdringen van grote gezondheidsverschillen. Dat doen ze door nationale en internationale kennis te verzamelen, te verrijken en te delen. Het gaat om wetenschappelijke kennis, praktijkkennis van zorgverleners, beleidsmakers en andere professionals. Naar de website.

• E-learnings

  Vivel: De patiënt en zijn gezondheidsgegevens
  
  Hoe als zorgverlener patiënten ondersteunen bij het omgaan met hun gezondheidsgegevens? De nieuwe e-learning van het Vlaams Instituut voor de Eerste Lijn (VIVEL) helpt je om kennis en inzicht te krijgen in de meerwaarde, veiligheid en praktische toepassing van gedeelde gezondheidsgegevens. Bovendien krijg je handvaten om je patiënten hierin te begeleiden. Meer weten over de inhoud van de cursus? Mail naar hilde.hofman@vivel.be.
  

  Gezond Leven: Groeien als Gezondheidsvaardige organisatie
  

  Pharos: Het thema gezondheidsvaardigheden op de kaart zetten in jouw organisatie