3 op 10 Belgen van 15 jaar of ouder (33%) heeft lage gezondheidsvaardigheden. Eén van de uitdagingen binnen de Gentse Eerstelijnszone is het versterken van gezondheidsvaardigheden van alle Gentenaars. Het is dus ook de prioriteit om alle zorg- en hulpverleners te sensibiliseren en te ondersteunen bij het versterken van de gezondheidsvaardigheden van hun patiënten of cliënten. Zo kunnen we de gezondheidsvaardigheden van Gentenaars versterken en de sociale ongelijkheid verminderen.

Er is al een groot aanbod aan tools, methodieken en informatie rond dit thema, maar erg versnipperd. Daarom werd deze overzichtspagina ontwikkeld met een bundeling van projecten, methodieken, tools en andere interessante zaken rond het thema gezondheidsvaardigheden.

Wat zijn gezondheidsvaardigheden?

Iedereen wordt wel eens geconfronteerd met vragen en beslissingen op gezondheidsvlak: Wanneer en met welke symptomen ga ik best naar een arts? Hoe vind ik een geschikte huisarts in de buurt? Hoe verzorg ik een wonde op de goede manier? Laat ik mezelf vaccineren? Welke informatie online is betrouwbaar?

Om deze gezondheidsvragen te beantwoorden heb je vaardigheden nodig. Deze vaardigheden vallen onder de noemer ‘gezondheidsvaardigheden’, ook wel ‘health literacy’ genoemd. Gezondheidsvaardigheden zijn je vaardigheden om informatie over gezondheid te zoeken, begrijpen, evalueren en toe te passen bij het nemen van beslissingen in het dagelijkse leven over je gezondheid.

Enkele voorbeelden:

  • informatie zoeken: achterhalen wat je in een medisch noodgeval kan doen, je weg zoeken en vinden in zorg- en welzijnsorganisaties,...
  • informatie begrijpen: de uitnodigingsbrief voor de COVID-19 vaccinatie begrijpen, de bijsluiter van een geneesmiddel begrijpen, het advies van een arts begrijpen,...
  • informatie evalueren: beoordelen of informatie uit de media betrouwbaar is, oordelen welke hulp nodig is bij bv. hoge koorts van je kind, …
  • informatie toepassen: je medicatie correct innemen, een ziekenwagen bellen in nood, lid worden van een beweegclub, …

Naast basisvaardigheden zoals lezen en schrijven is het ook belangrijk de informatie te kunnen begrijpen en kritisch evalueren.

Meer informatie vind je in de infografieken ‘wat zijn gezondheidsvaardigheden’ (Gezond Leven).

Wie heeft beperkte gezondheidsvaardigheden?

Iedereen beschikt in meer of mindere mate over gezondheidsvaardigheden, toch heeft 40% van de bevolking beperkte gezondheidsvaardigheden. Hoewel het een probleem kan vormen in alle bevolkingsgroepen, zijn er wel enkele groepen die een hoger risico lopen; zoals laaggeletterden, mensen met Nederlands als 2e taal, mensen met een beperkt inkomen, laagopgeleiden, mensen met een beperkt netwerk, ouderen (75+), mensen met een slechte gezondheid, …
Gezondheidsvaardigheden zijn ook dynamisch: iedereen loopt op bepaalde momenten in zijn leven het risico minder gezondheidsvaardig te zijn. Zo kunnen stress, slaaptekort, financiële onzekerheden etc. voor verminderde gezondheidsvaardigheden zorgen.

Hoe beperkte gezondheidsvaardigheden herkennen?

Beperkte gezondheidsvaardigheden herkennen is niet zo eenvoudig. Vaak proberen mensen te verstoppen dat ze informatie niet begrijpen, omdat ze zich ervoor schamen of omdat ze ‘geen domme vragen’ durven stellen.

Er zijn wel verschillende signalen waarop je als professional kan letten en die je kunnen wijzen op beperkte gezondheidsvaardigheden:

  • papier tot klein formaat vouwen en in de zak van jas of broek steken
  • onvast handschrift dat niet binnen de voorgeschreven ruimte blijft
  • gebrek aan concentratie, zich bewust laten afleiden
  • op een theatrale manier over klachten spreken, irrelevante details vermelden
  • moeite hebben om een klacht chronologisch te vertellen of de klacht te omschrijven
  • stelt nooit vragen of altijd dezelfde vragen, antwoordt naast de kwestie
  • wordt snel boos als er vragen gesteld worden (onmacht) of als de persoon zich niet begrepen voelt.
  • geven niet altijd aan dat ze het niet begrijpen
    • blijven vriendelijk knikken
    • willen niet lastig doen
    • hebben het opgegeven
    • schrik dat ze meermaals dezelfde uitleg moeten vragen
  • gebruikt alleen de tegenwoordige tijd
  • heeft weinig gevarieerd woordgebruik
  • gebruikt veel omschrijvingen

Meer informatie vind je in de praktijkgids ‘Beperkte gezondheidsvaardigheden. Wat kan je doen als professional?’ (Gezond Leven)

Waarom inzetten op gezondheidsvaardigheden?

Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden ervaren meer drempels naar een gezonde levensstijl en naar de gezondheidszorg.

Beperkte gezondheidsvaardigheden hangen vaak samen met een slechtere gezondheid. Ze nemen bijvoorbeeld minder deel aan screeningscampagnes, ze hebben meer ongezonde gewoontes (ongezond eten, roken, minder bewegen,...), ze kampen meer met chronische aandoeningen (astma, diabetes, psychische aandoeningen,...) en ze hebben een hogere kans op vroegtijdig overlijden.

Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden maken ook meer gebruik van het zorgsysteem: ze komen vaker naar spoed en worden vaker opgenomen in het ziekenhuis. Daarnaast is er vaak een lagere therapietrouw en is er een hogere kans op ernstige medicatiefouten. Hierdoor liggen dan ook de gezondheidszorgkosten hoger voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden.

Het is onrechtvaardig dat mensen met minder gezondheidsvaardigheden ook minder kans op een gezond leven hebben. Het goede nieuws is dat jij daar als professional uit de zorg en hulpverlening iets aan kan doen. Gezondheidsvaardige hulpverleners en organisaties maken het makkelijker voor mensen om hun weg te vinden naar de gepaste zorg, alsook de correcte gezondheidsinformatie te vinden en begrijpen.

Hoe mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden versterken?

Als zorg- of hulpverlener kan je rekening houden met de beperkte gezondheidsvaardigheden van je cliënt/patiënt. Bijvoorbeeld door je houding, schriftelijke en mondelinge communicatie hierop af te stemmen.

Ook als zorg- of welzijnsorganisatie kan je verschillende dingen doen om beter aan te sluiten bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Ons zorgsysteem is immers vrij complex. Als organisatie kan je streven naar een zo toegankelijk mogelijke zorg en hulpverlening.

Daarnaast is het uiteraard ook essentieel om de persoon zelf gezondheidsvaardiger te maken. Dit kan bijvoorbeeld door in te zetten op taalverwerving, digitale vaardigheden of het vergroten van de basiskennis rond gezondheid.

We verzamelden voor jou heel wat interessante tools en methodieken om zelf aan de slag te gaan.
Hier vind je alle tools en methodieken:

  • Helder communiceren
  • Toegankelijke zorg en welzijn
  • Aanverwante thema's

Aanbod Stad Gent (Dienst Regie Gezondheid en Zorg)

‘Gezondheidsvaardigheden versterken’ is één van de speerpunten van het huidige beleidsplan (2020- 2025) van de Stad Gent. We hebben als doel om Gentse zorg- en hulpverleners uit de gezondheids- en welzijnssector te ondersteunen om aan de slag te gaan rond gezondheidsvaardigheden en preventie.

Volgende acties lopen in 2022-2023 (met steun van de KBS):

Volgende acties vonden reeds plaats in 2020 en 2021 (met steun van de VVSG):

Vorming, e-learning en zelfstudie

Vlaamse en Nederlandse organisaties met expertise in gezondheidsvaardigheden

Deze webpagina wordt inhoudelijk opgemaakt door de dienst Regie Gezondheid en Zorg van de stad Gent. Dit gebeurt in samenwerking met de Eerstelijnszone Gent, de Gentse wijkgezondheidscentra en gebruikers van deze pagina.